तिहार नेपालीहरूको प्रमुख सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्वमध्ये विशेष महत्त्व बोकेको पर्व हो। बडादसैँपछिको दोस्रो ठूलो पर्वका रूपमा मनाइने तिहारलाई दीपावली पनि भनिन्छ।
शरद् ऋतुको कार्तिक कृष्णपक्षको त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्लपक्षको द्वितीयासम्मका पाँच दिनलाई यमपञ्चक भनिन्छ। ‘यम’ भनेको मृत्युका देवता यमराज र ‘पञ्चक’ भनेको पाँच दिनको समूह हो। दीर्घायु र अकाल मृत्युबाट मुक्ति प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वासका साथ यी पाँच दिन यमराजको पूजा तथा आराधना गरिने भएकाले यसलाई यमपञ्चक भनिएको हो।
यस पर्वमा सुख, समृद्धि र ऐश्वर्यका लागि लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ भने दीर्घायु र अकाल मृत्युबाट सुरक्षाको कामना गर्दै यमराजको आराधना गरिन्छ। यसरी तिहारले मानिसलाई जीवनमा सुख, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्न प्रेरित गर्छ। महाभारत, स्कन्दपुराण, लिङ्गपुराण तथा पद्मपुराणलगायतका पौराणिक ग्रन्थहरूमा यमद्वितीया अर्थात् भाइटीका र यमपञ्चकको चर्चा पाइन्छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार यमराज सूर्य र संज्ञाका पुत्र हुन् भने यमुना उनकी बहिनी हुन्। यमराज र यमुनाबीचको दाजुबहिनीको आत्मीय सम्बन्धसँग भाइटीकाको परम्परा जोडिएको छ। पौराणिक कथनअनुसार यमराजले यमपञ्चकका पाँच दिन घरआँगन सफा गरी दीपमालाले सजाएर आफ्नो आराधना गर्ने मानिसको घरमा अकाल मृत्यु नहुने वरदान दिएको विश्वास गरिन्छ। यही कारणले पनि तिहारमा दीपमालाको विशेष महत्त्व रहेको मानिन्छ।
तिहार कृषि जीवनसँग पनि नजिकबाट सम्बन्धित छ। वर्षभरि गरेको मेहनतको प्रतिफल प्राप्त हुने यस समयमा मानिसहरू खुसी र उत्साहका साथ पर्व मनाउँछन्। घरआँगन सफा गर्ने, दीपमाला सजाउने, मिठा परिकार बनाउने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले तिहारलाई अझ विशेष बनाएको छ।
काग, कुकुर, गाई र गोरुजस्ता मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका पशुपक्षीको पूजा गर्नु यस पर्वको विशिष्ट विशेषता हो।
यस पर्वले पशुपक्षीप्रति माया, दया, सम्मान र कृतज्ञताको भावना विकास गराउँछ। कागले वातावरण सफा राख्न, कुकुरले घरको सुरक्षा गर्न, गाईले दूध र मल उपलब्ध गराउन तथा गोरुले कृषि कार्यमा सहयोग पुर्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन्। तिहारमा उनीहरूको पूजा गर्नु मानिसले प्रकृतिप्रति देखाउनुपर्ने जिम्मेवारीको प्रतीक पनि हो।
त्यस्तै, लक्ष्मीपूजाले धन, अन्न, श्रम र समृद्धिको महत्त्व बुझाउँछ। दीपमालाले अन्धकारमाथि उज्यालोको विजय र निराशामाथि आशाको सन्देश दिन्छ। देउसी–भैलोले सामाजिक एकता, मनोरञ्जन र सामूहिक सद्भाव बढाउँछ भने भाइटीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम र सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ।तिहारले परिवारका सदस्य, आफन्त र छरछिमेकलाई एकै ठाउँमा भेला गराई आपसी सम्बन्ध सुमधुर बनाउने अवसर प्रदान गर्छ।
यमपञ्चकका पाँच दिन :
१. धनतेरस र कागतिहार
कार्तिक कृष्णपक्षको त्रयोदशीबाट यमपञ्चक सुरु हुन्छ। यस दिन धनतेरस र धन्वन्तरी जयन्ती मनाइन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा हातमा अमृतले भरिएको कलश लिएर धन्वन्तरी प्रकट भएका थिए। त्यसैले यस दिन धन्वन्तरीको पूजा गर्ने परम्परा छ।
धन्वन्तरीलाई देवताहरूका वैद्य तथा आयुर्वेदका प्रवर्तक मानिन्छ। उनलाई भगवान् विष्णुको अवतारका रूपमा पनि पूजा गरिन्छ। पूर्वीय स्वास्थ्य विज्ञान र आयुर्वेदको विकासमा धन्वन्तरीको विशेष योगदान रहेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास छ।
समुद्र मन्थनबाट धन्वन्तरी प्रकट भएपछि विभिन्न रत्नहरू उत्पन्न भएका थिए। त्यही क्रममा लक्ष्मी पनि प्रकट भएकी थिइन्। त्यसैले धन्वन्तरी र लक्ष्मीको सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
धनतेरसका दिन नयाँ भाँडाकुँडा, सुनचाँदीका गरगहना तथा घरायसी सामग्री किन्ने चलन छ। नयाँ सामान घरमा भित्र्याउँदा लक्ष्मीको आगमन हुने र घरमा धनसम्पत्ति स्थिर रहने विश्वास गरिन्छ। आर्थिक अवस्था र आवश्यकताअनुसार मानिसहरूले नाङ्लो, कुचो, थाल, कचौरा, गाग्री, अम्खोरा तथा अन्य सामग्री किन्छन्। कतिपयले यस दिन सवारीसाधन तथा विलासिताका सामग्रीसमेत खरिद गर्छन्।
यमपञ्चकको पहिलो दिन कागतिहार पनि मनाइन्छ। कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ। पौराणिक विश्वासअनुसार काग यमलोकबाट मर्त्यलोकमा समाचार ल्याउने पक्षी भएकाले यस दिन कागको पूजा गरिन्छ। बिहानै घरआँगनमा मीठा खानेकुरा राखेर कागलाई बोलाउने र खुवाउने चलन छ।
कागपूजासँग जोडिएको अर्को पौराणिक कथा पनि प्रचलित छ। वनवासका समयमा भगवान् श्रीराम र माता सीता चित्रकूटमा बसिरहेका बेला इन्द्रका छोरा जयन्तले कागको रूप धारण गरी सीताको पैतालामा ठुङेका थिए। यसबाट क्रोधित भएका श्रीरामले एउटा तृणलाई अस्त्र बनाएर जयन्तलाई प्रहार गरे। तीनै लोकमा भौँतारिँदा पनि रक्षा नपाएपछि जयन्त श्रीरामकै शरणमा पुगे। श्रीरामले उनको एउटा आँखा नष्ट गरी भविष्यमा मानिसहरूले कागको पूजा गर्नेछन् भन्ने वरदान दिएको कथन पाइन्छ।
धार्मिक मान्यताबाहेक कागको वातावरणीय महत्त्व पनि उत्तिकै छ। यसले कुहिएका तथा सडेगलेका वस्तु, मरेका मुसा र अन्य फोहोर पदार्थ खाएर वातावरण सफा राख्न सहयोग गर्छ। मानिसको बस्तीवरिपरि बस्ने र प्रकृतिको सरसफाइमा योगदान पुर्याउने भएकाले कागप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्न यसको पूजा गर्ने परम्परा बसेको मानिन्छ।
२. कुकुरतिहार र नरक चतुर्दशी
यमपञ्चकको दोस्रो दिन कुकुरतिहार मनाइन्छ। यस दिन कुकुरलाई फूलमाला लगाइदिने, टीका लगाउने, मिठा खानेकुरा खुवाउने तथा धूपदीपले पूजा गर्ने चलन छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको द्वारपालका रूपमा लिइन्छ। मृत्यु भएपछि यमलोक जाने बाटोमा कुकुरले जीवात्मालाई सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले मृत्युपछि यमलोकको यात्रा सहज होस् भन्ने कामनासहित कुकुरको पूजा गर्ने परम्परा रहेको मानिन्छ।
कुकुर मानिसको सबैभन्दा विश्वासिलो र सहयोगी जनावरमध्ये एक हो। यसले घरको सुरक्षा गर्ने, चोर तथा हिंस्रक जनावरबाट मानिसलाई जोगाउने र आपत्–विपत्मा साथ दिने काम गर्छ। गाउँघरमा फोहोर व्यवस्थापन तथा वातावरण सफा राख्न पनि यसले सहयोग पुर्याउने गरेको छ। मानिससँग अत्यन्त नजिकको सम्बन्ध राख्ने भएकाले कुकुरप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्न विशेष दिन छुट्याइएको हो।
यस दिनलाई नरक चतुर्दशी पनि भनिन्छ। यस अवसरमा कतिपय स्थानमा बिहानै नदी वा जलाशयमा गई दीप प्रवाह गर्ने चलन छ। परिवारका सदस्यहरूको सङ्ख्याअनुसार सालको पातबाट बनेका टपरीमा दीप बालेर नदीमा बगाइन्छ। मृत्युपछिको अन्धकारमय यात्रामा जीवात्माले बाटो नहराओस् र उज्यालो प्राप्त गरोस् भन्ने धार्मिक विश्वासका आधारमा यो परम्परा चलिआएको हो। यसरी दीप बगाउने कार्यलाई नरक बगाउने पनि भनिन्छ।
३. गाईतिहार र लक्ष्मीपूजा
यमपञ्चकको तेस्रो दिन कार्तिक कृष्ण औँसी अर्थात् गाईतिहार र लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। यस दिन बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ धनधान्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ।
हिन्दू धर्ममा गाईलाई आमाका रूपमा सम्मान गरिन्छ। मानिसको जीवनमा गाईको दूध, दही, घिउ तथा अन्य पदार्थको ठूलो महत्त्व छ। विशेषगरी कृषि प्रधान नेपाली समाजमा गाईको योगदान उल्लेखनीय छ। गाईको गोबर र गहुँत खेतीपातीका लागि मलका रूपमा प्रयोग हुन्छन्। गाईको दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थबाट मानिसले पोषण प्राप्त गर्नुका साथै आयआर्जनसमेत गर्छन्।
यसरी मानिसको जीवन र कृषि अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने गाईलाई यस दिन फूलमाला लगाई, टीका, अक्षता, धूप, दीप र नैवेद्य चढाएर पूजा गरिन्छ। कतिपय ठाउँमा जनैपूर्णिमाका दिन बाँधिएको रक्षाबन्धनको डोरो फुकाएर गाईको पुच्छरमा बाँध्ने चलन पनि छ।
साँझ घरआँगन सफा गरी गोबरले लिप्ने र चामलको पिठोबाट लक्ष्मीको पाइला बनाउने परम्परा छ। घरको मूलढोकादेखि पूजा कोठा र धनधान्य राख्ने स्थानसम्म लक्ष्मीको पाइला बनाइन्छ। यसरी बनाइएका पाइलामा टेकेर लक्ष्मी घरभित्र प्रवेश गरी भण्डारमा विराजमान हुन्छिन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
यस दिन घरमा भएका धनसम्पत्ति, सुनचाँदीका गरगहना, अन्न तथा अन्य मूल्यवान् वस्तुलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ। धान, चामल, पैसा र गरगहना राखिएको स्थानमा दीप प्रज्वलन गरी लक्ष्मीको मूर्ति वा तस्बिर स्थापना गरेर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ।
लक्ष्मीपूजाको अर्को विशेषता घर, आँगन, झ्याल, ढोका र छतमा दीपमाला सजाउनु हो। परम्परागत रूपमा माटाका पालामा तिलको तेल राखेर दीप बाल्ने गरिन्छ। आधुनिक समयमा बिजुलीका रङ्गीन बत्ती र मैनबत्तीले पनि घर सजाउने चलन बढेको छ। औँसीको अँध्यारो रातमा झिलिमिली बत्तीले गाउँ, बस्ती र सहरलाई उज्यालो बनाउँछ।
पौराणिक विश्वासअनुसार कार्तिक कृष्ण औँसीको रात लक्ष्मी पृथ्वीमा घुम्न आउँछिन्। सफा, उज्यालो र सुन्दर घरमा लक्ष्मीले बास गर्छिन् भन्ने मान्यताका कारण घरआँगन सफा गरी दीपमालाले सजाउने गरिन्छ।
लक्ष्मीपूजासँग जोडिएको एउटा रोचक लोककथा पनि प्रचलित छ। भनिन्छ, कुनै समय एक जना गरिब किसानले रानीको हराएको बहुमूल्य हार भेट्टाए। उनकी श्रीमतीले उक्त हार राजदरबारमा बुझाउन सल्लाह दिइन्। किसानको इमानदारीबाट प्रसन्न भएका राजाले उनलाई मन लागेको कुरा माग्न भने। किसानले आफ्नो घरबाहेक राज्यभरि एक रात बत्ती नबाल्न आदेश जारी गरिदिन अनुरोध गरे।
राजाले उनको अनुरोध स्वीकार गरे। त्यस रात किसानको घरमा मात्र दीपमाला सजाइएको थियो। लक्ष्मी पृथ्वीमा घुम्न आउँदा सबैतिर अँध्यारो र किसानको घर मात्र उज्यालो देखेर त्यहीँ प्रवेश गरिन्। किसान र उनकी श्रीमतीको श्रद्धा र भक्तिबाट प्रसन्न भई लक्ष्मीले उनीहरूको घरमा स्थायी बास गर्ने वरदान दिइन् भन्ने कथा छ। यही घटनापछि लक्ष्मीपूजाका दिन घरघरमा दीपमाला सजाउने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास छ।
लक्ष्मीपूजामा सेलरोटी, बाबरी तथा अन्य मिठा परिकार बनाउने चलन छ। विशेषगरी सेलरोटी तिहारको पहिचान बनेको छ। यस कारण तिहारलाई बालबालिकाले सेलरोटी खाने पर्वका रूपमा पनि लिने गर्छन्।
यसै दिन नेवार समुदायमा म्हः पूजा गर्ने विशेष परम्परा छ। म्हः पूजामा आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गरिन्छ। यसले आत्मसम्मान, शारीरिक तथा मानसिक शुद्धता र आत्मकल्याणको सन्देश दिन्छ। यस दिन नेवार समुदायले नयाँ वर्ष अर्थात् नेपाल संवत्को पनि स्वागत गर्छन्।
४. गोवर्धन पूजा, गोरु तिहार र नेपाल संवत्
यमपञ्चकको चौथो दिन कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन गोवर्धन पूजा तथा गोरु तिहार मनाइन्छ। यस दिन गोरुलाई फूलमाला, टीका र मिठा खानेकुरा दिएर पूजा गरिन्छ। कृषि कार्यमा गोरुले पुर्याउने योगदानको सम्मानस्वरूप यसको पूजा गर्ने परम्परा बसेको हो।
नेपाली कृषि जीवनमा गोरुको विशेष महत्त्व छ। खेतबारी जोत्न, अन्नबाली ढुवानी गर्न र अन्य कृषि कार्यमा गोरुको प्रयोग हुँदै आएको छ। त्यसैले किसानहरूले गोरुलाई आफ्नो जीविकोपार्जनको महत्त्वपूर्ण सहयोगीका रूपमा सम्मान गर्छन्।
यस दिन गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा पनि छ। पौराणिक कथाअनुसार भगवान् श्रीकृष्णले गोकुलवासीहरूलाई इन्द्रको पूजा गर्नुभन्दा गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गरेका थिए। इन्द्रले क्रोधित भएर ठूलो वर्षा गराउँदा श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएर गोकुलवासी तथा गाईवस्तुको रक्षा गरेका थिए। त्यसैको सम्झनामा गोवर्धन पूजा गर्ने चलन चलेको मानिन्छ।
यसै दिन नेवार समुदायमा म्हः पूजासँग सम्बन्धित विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधि पनि सञ्चालन हुन्छन्। तिहारको समयमा युवायुवतीहरू समूह बनाएर मादल, मञ्जिरा र बाँसुरीजस्ता बाजागाजासहित देउसी–भैलो खेल्छन्। भजन, चुट्का र देउसीका गीतले गाउँघर तथा सहरका वातावरणलाई उल्लासमय बनाउँछन्।
५. भाइटीका अर्थात् यमद्वितीया
यमपञ्चकको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन भाइटीका मनाइन्छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाइदिई दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सुखसमृद्धिको कामना गर्छन्। भाइटीका नेपाली समाजको अत्यन्त भावनात्मक र आत्मीय पर्व हो।
पौराणिक मान्यताअनुसार सूर्यपुत्र यमराजकी बहिनी यमुनाले आफ्ना दाजुलाई घरमा निमन्त्रणा गरी पूजा, सत्कार र भोजन गराएको दिन कार्तिक शुक्ल द्वितीया थियो। यमुनाको आत्मीय व्यवहारबाट प्रसन्न भएका यमराजले उनलाई वरदान माग्न भने। यमुनाले यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई पूजा गरी दीर्घायुको कामना गर्ने परम्परा रहोस् भन्ने वर मागिन्। यमराजले उक्त वरदान स्वीकार गरे। त्यसै समयदेखि भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई घरमा निमन्त्रणा गरी निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्। मखमली, सयपत्री र गोदावरीका फूलका माला पहिर्याउँछन्। मिठा परिकार, फलफूल, मिठाई, ओखर, मसला तथा अन्य सामग्री दिएर सत्कार गर्छन्।
टीका लगाउने क्रममा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु र सुखी जीवनको कामना गर्दै यमराजसँग प्रार्थना गर्छन्। दाजुभाइको वरिपरि तेल र पानीको घेरा बनाउने तथा ढोकामा ओखर फोरेर बाटो छेक्ने चलन पनि छ। यसो गर्दा यमदूतहरू दाजुभाइसम्म पुग्न नसक्ने र उनीहरूलाई अकाल मृत्युबाट जोगाउन सकिने धार्मिक विश्वास छ।
भाइटीकाको दिन दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको माया, स्नेह र आत्मीयता अझ प्रगाढ हुन्छ। विवाह गरेर पराइघर गएका दिदीबहिनी माइतीमा पुगेर दाजुभाइलाई टीका लगाइदिन्छन्। दाजुभाइ पनि दिदीबहिनीको घरमा गएर टीका लगाउँछन्। दुवै पक्षले उपहार, मिठाई र आशीर्वाद आदानप्रदान गर्छन्।
दिदीबहिनी र दाजुभाइ नहुने व्यक्तिका लागि भने यो दिन भावनात्मक रूपमा पीडादायी हुन सक्छ। त्यसैले कतिपयले कृत्रिम दिदीबहिनी वा दाजुभाइको सम्बन्ध स्थापना गरी टीका लगाउने परम्परा अपनाएका छन्। यसले भाइटीका रगतको नाताभन्दा पनि प्रेम, आत्मीयता र मानवीय सम्बन्धमा आधारित पर्व भएको सन्देश दिन्छ।
भाइटीकासँगै भारतमा पनि यमद्वितीया वा भैयादूज मनाउने चलन छ। यसले यस पर्वको सांस्कृतिक महत्त्व नेपालमा मात्र सीमित नभई अन्य हिन्दू समुदायमा समेत रहेको देखाउँछ।
काठमाडौँको पशुपति क्षेत्रस्थित जयवागेश्वरी मन्दिरको पूर्वपट्टि रहेको खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि भाइटीका लगाउने पुरानो परम्परा रहेको स्थानीय धार्मिक मान्यता छ। रानीपोखरीस्थित यमलेश्वर मन्दिरमा भाइटीका लगाउने परम्परा सुरु हुनुअघि खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा भाइटीका लगाइने गरेको बताइन्छ। हाल पनि केही मानिस त्यहाँ पुगेर भाइटीका लगाउने गर्छन्।
(रवि चालिसेको हाम्रो चाडपर्व पुस्तकको सहयोगमा तयार)
