कक्रोज जन्ता पार्टी:भारतका शीर्ष न्यायाधीशको टिप्पणीले व्यंग्य र विरोध जन्मायो

अभिजित दिप्केले पछिल्ला ७२ घण्टामा मुस्किलले मात्र निदाउन पाएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा आएको एउटा सामान्य मजाकले अप्रत्याशित मोड लिएपछि उनी लगातार सन्देशहरूको बाढी सम्हालिरहेका छन्।

अमेरिकाको बोस्टन युनिभर्सिटिजबाट सार्वजनिक सम्बन्धमा हालै स्नातक गरेका ३० वर्षीय दीप्के अहिले व्यंग्यात्मक राजनीतिक अभियान “कक्रोज जन्ता पार्टी” को नेतृत्व गरिरहेका छन्। “जन्ता” हिन्दी शब्द हो, जसको अर्थ “जनता” हुन्छ। यो अभियानमा हरेक दिन हजारौँ मानिसहरू अनलाइन जोडिरहेका छन्।

शुक्रबार भारतको सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश सूर्य कान्तले खुला अदालत सुनुवाइका क्रममा “परजीवीहरू” ले प्रणालीमाथि हमला गरिरहेको बताएका थिए। उनले केही युवाहरूलाई रोजगार नपाएका “साङ्ला” सँग तुलना गरेका थिए।

उनले भने, “केही युवा यस्ता साङ्लाजस्ता छन्, जसले न रोजगारी पाउँछन्, न कुनै पेशामा स्थान। उनीहरूमध्ये केही मिडिया बन्छन्, केही सामाजिक सञ्जाल, आरटीआई कार्यकर्ता वा अन्य अभियन्ता बन्छन्, अनि सबैमाथि हमला गर्न थाल्छन्।”

पछि कान्तले आफ्नो भनाइ स्पष्ट पार्दै त्यो टिप्पणी नक्कली प्रमाणपत्र हासिल गर्ने केही व्यक्तिहरूसँग सम्बन्धित रहेको र भारतका युवाहरूलाई लक्षित नगरेको बताए। उनले युवाहरूलाई “विकसित भारतका आधारस्तम्भ” पनि भने।

तर पनि उनको अभिव्यक्तिले विशेषगरी जेनेरेशन जेडका इन्टरनेट प्रयोगकर्तामा ठूलो आक्रोश पैदा गर्‍यो। उनीहरू अहिले बेरोजगारी, महँगी र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको हिन्दू राष्ट्रवादी सरकारको १२ वर्षे शासनपछि बढेको धार्मिक विभाजनसँग संघर्ष गरिरहेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश बढ्दै जाँदा दीप्केले शनिबार एक्समा लेखे, “यदि सबै साङ्लाहरू एकजुट भए भने के होला?”

त्यसपछि उनले आफ्नो मजाक र त्यसपछाडिको गहिरो निराशालाई अगाडि बढाउँदै “कक्रोज जन्ता पार्टी” नामक वेबसाइट तथा सामाजिक सञ्जाल खाताहरू इन्स्टाग्राम र एक्समा सुरु गरे। यो नाम मोदीको भारतीय जन्ता पार्टी बीजेपी को व्यंग्यात्मक रूप हो।

दीप्केले मिडियासँग शिकागोबाट कुरा गर्दै भने, “सत्तामा रहेका मानिसहरूले नागरिकलाई साङ्ला र परजीवी ठान्छन्। तर उनीहरूले बुझ्नुपर्छ कि साङ्लाहरू सडेको ठाउँमा बढ्छन्। आज भारत त्यस्तै बनेको छ।”
‘ताजा हावाको झोँका जस्तै’

कक्रोज जन्ता पार्टीको इन्स्टाग्राम खाताले केवल तीन दिनमै ३० लाखभन्दा बढी फलोअर पार गरेको छ। साथै ३ लाख ५० हजारभन्दा बढी मानिसहरूले गुगल फर्म मार्फत पार्टीको सदस्यताका लागि आवेदन दिएका छन्।

सदस्यता लिनेहरूमध्ये केही चर्चित राजनीतिक व्यक्तित्वहरू पनि छन्। तीमध्ये महुवा मोइत्रा  जो पश्चिम बंगालकी विपक्षी सांसद हुन्, र छिमेकी बिहारका पूर्व सांसद किर्ति आजद पनि समावेश छन्।

यस वर्ष संघीय सेवाबाट अवकाश लिएका भारतीय प्रशासक आशिस जोशी  सामाजिक सञ्जालमा यो अभियानबारे पढेपछि प्रारम्भमै पार्टीमा आबद्ध हुनेमध्ये एक थिए।

दिप्तेले भने, “पछिल्लो दशकमा देशमा धेरै डरको वातावरण बनेको छ। मानिसहरू बोल्न डराउँछन्।” उनले असहमतिमाथि भारतीय सरकारको कडाइको सन्दर्भ उल्लेख गर्दै थपे, “भारत यति धेरै घृणाले भरिएको छ कि  ताजा कक्रोज जन्ता पार्टी हावाको झोँका जस्तै लागेको छ।”

६० वर्षीय जोशीका अनुसार युवाहरूलाई साङ्लासँग तुलना गर्नुको अर्को अर्थ पनि छ। “साङ्ला अत्यन्त जुझारु जीव हुन्; तिनीहरू बाँच्छन्। र देखिँदा यस्तो लाग्छ कि उनीहरूले पार्टी बनाएर तपाईंको प्रणालीमाथि नै रेंगिन सक्छन्।”

‘गहिरो जरा गाडेको पूर्वाग्रह’

पछिल्ला वर्षहरूमा दक्षिण एसिया जेनेरेशन जीका ऐतिहासिक आन्दोलनहरूको केन्द्र बनेको छ, जसले  श्रीलंका, नेपाल र बंगलादेशमा सरकारहरू ढालेका थिए।

विश्वकै सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको भारत आफ्नै गम्भीर समस्याहरूसँग जुधिरहेको छ। अर्थतन्त्र ठूलो बने पनि आय असमानता, बेरोजगारी र बढ्दो जीवनयापन खर्च ऐतिहासिक उच्च स्तरमा पुगेका छन्।

भारतमा हरेक वर्ष ८० लाखभन्दा बढी स्नातक उत्पादन हुन्छन्, तर उनीहरूमध्ये बेरोजगारी दर २९.१ प्रतिशत छ, जुन विद्यालय नपढेकाहरूको तुलनामा नौ गुणा बढी हो। भारतको एक चौथाइभन्दा बढी जनसंख्या जेन जी समूहमा पर्छ, जुन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो युवा समूह हो।

यही कारण प्रधानन्यायाधीश सूर्या कान्तको टिप्पणीले धेरै युवाको मन छोयो।

उनको टिप्पणी त्यही हप्तामा आएको थियो, जब परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावटविरुद्ध देशव्यापी विद्यार्थी आन्दोलन भइरहेको थियो, जसका कारण सरकारले सञ्चालन गर्ने चिकित्सा प्रवेश परीक्षा रद्द गर्नुपरेको थियो।

भारतको सर्वोच्च अदालतका चर्चित वकिल तथा मानवअधिकार अभियन्ता प्रशान्त भुसानले  मिडियासँग भने, “प्रधानन्यायाधीशको टिप्पणीले अभियन्ता र युवाप्रति गहिरो पूर्वाग्रह र घृणा झल्काउँछ।”

उनले थपे, “यो अहिलेको सरकारको मानसिकता पनि हो।”

भूषणका अनुसार भारतलाई लामो समयदेखि युवा आन्दोलनको आवश्यकता छ, किनकि “देशको अर्थतन्त्र र समाज अम्बानी र अदानीजस्ता निकटस्थ पूँजीपतिहरूको फाइदाका लागि रगत बगाइरहेको छ।” उनले यहाँ मुकेश अम्मबानी र गौतम अदानीको उल्लेख गरेका थिए।

प्रधानन्यायाधीश कान्तको टिप्पणीप्रति उठेको आक्रोश भारतीय कूटनीतिज्ञहरूका लागि पनि कठिन समयसँग जुधिरहेको बेला आएको हो। नरेन्द्र मोदीले नर्वे भ्रमणका क्रममा पत्रकारहरूको प्रश्न टारेपछि नर्वेजियन सञ्चारमाध्यमहरूले भारतीय कूटनीतिमाथि प्रश्न उठाइरहेका छन्।

२०१४ मा सत्तामा आएदेखि मोदीले पत्रकार सम्मेलनमा प्रत्यक्ष प्रश्नको सामना गरेका छैनन्। बरु उनले आफ्नो भारती जन्ता पार्टी  प्रति सहानुभूति राख्ने पत्रकारहरूसँग नियन्त्रित अन्तर्वार्तामार्फत सन्देश दिने गरेका छन्।

भूषण भन्छन्, “केही मानिसहरू व्यंग्यसँग जोडिन्छन् — जस्तै कक्रोज जन्ता पार्टीको मामिलामा — किनकि यो हास्यास्पद छ। अरूहरू चाहिँ निराशाका कारण जोडिन्छन्। मानिसहरूले अन्ततः प्रश्न गर्न र जवाफदेहिता माग्न थालेका छन्।”

उनले थपे, “म पनि पार्टीमा सामेल हुन्थेँ, तर अहिलेको अवस्थामा म योग्य छैन।”कक्रोज जन्ता पार्टीभित्र

को व्यंग्यात्मक पार्टी कक्रोज जन्ता पार्टीले सदस्य बन्न चार बुँदे योग्यता तोकेको छ: बेरोजगार, अल्छी, सधैं अनलाइन रहने, र पेशागत रूपमा गुनासो गर्न सक्ने व्यक्ति।

एक्समा  पार्टीको नारा यस्तो छ:
“युवाहरूको लागि, युवाहरूद्वारा, युवाहरूको राजनीतिक मोर्चा। धर्मनिरपेक्ष – समाजवादी – लोकतान्त्रिक – अल्छी।”

त्यस्तै इन्स्टाग्राममा पार्टीले आफूलाई “अल्छी, बेरोजगार साङ्लाहरूको संघ” भनेर चिनाएको छ, र जेन जी का समर्थकहरूलाई सामेल हुन आह्वान गरेको छ।

पार्टीको घोषणापत्र पनि निकै व्यंग्यात्मक शैलीमा तयार गरिएको छ। यसले नरेन्द्र मोदी  नेतृत्वको सरकारमाथि लागेको मतदाता प्रभावित पार्ने आरोप, ठूला कर्पोरेट सञ्चारमाध्यमहरूको सरकारप्रति नरम व्यवहार, र अवकाशपछि न्यायाधीशहरूलाई सरकारी पदमा नियुक्त गर्ने प्रवृत्तिलाई कटाक्ष गरेको छ।

दीप्केका अनुसार उनले पार्टीको प्रारम्भिक पोस्ट गरेको २४ घण्टाभित्रै अनलाइन माध्यमबाट सम्पूर्ण संरचना तयार गरेका थिए। उनले पार्टीको डिजाइन र घोषणापत्र बनाउन क्लाउड र च्याट जिपिटी जस्ता एआई उपकरणहरूको प्रयोग गरेका थिए।

उनको यो अभियान विश्वभर देखिएका वैकल्पिक राजनीतिक तथा प्रतिरोधी सांस्कृतिक आन्दोलनहरूको लामो परम्परासँग मेल खान्छ, जहाँ व्यंग्य, हास्यास्पद शैली र प्रदर्शनमार्फत मूलधारको राजनीतिलाई चुनौती दिने गरिन्छ।

मेगान्द एस, जसले नयाँ सुरु भएको कक्रोज जन्ता पार्टी सम्बन्धी लाइभ कार्यक्रममा अभिजित दिप्केलाई आमन्त्रित गरेका थिए, उनले भने, “यो मजाकले अब आफ्नै जीवन पाएको छ।”

उनका अनुसार उनी अहिले जेन जी प्रयोगकर्ताहरूबाट लगातार सन्देश पाइरहेका छन्, जसमा उनीहरूले यो अभियानलाई अगाडि कसरी लैजाने भनेर सुझाव र दिशा मागिरहेका छन्।

मेघनादले भने, “मानिसहरू परम्परागत राजनीति वा राजनीतिक दलभन्दा फरक कुनै वैकल्पिक राजनीतिक संरचना खोजिरहेका छन् भन्ने गहिरो भावना देखिन्छ। आवश्यक छैन कि त्यो पार्टी नै होस्, तर परम्परागत नभएको राजनीतिक प्रयोग अवश्य होस्।”

उनले थपे, कक्रोज जन्ता पार्टी व्यंग्यात्मक र वास्तविक रूपमा अस्तित्वमा नभएको पार्टी हो, तर पनि मानिसहरूले यसलाई वर्तमान वास्तविकताभन्दा राम्रो विकल्प ठानिरहेका छन्। यो आफैंमा भारतीय राजनीतिक दलहरूमाथिको ठूलो टिप्पणी हो।”

मेघनादका अनुसार उनले पार्टीमा नाम दर्ता गर्नुको कारण “यो रमाइलो लागेको” थियो।

“तर अझ गहिरो तहमा हेर्दा, म पनि त्यही निराशा महसुस गरिरहेको छु, जसबाट यो मजाकिया पार्टी जन्मिएको हो,” उनले भने।

तर अहिलेको अवस्थामा, मजाकका रूपमा सुरु भएको कुरा दीप्केका लागि अब केवल मजाक मात्रै नरहेको देखिन्छ। हालसम्म पार्टी लगभग एकल प्रयासकै रूपमा उनले सञ्चालन गरिरहेका छन्।

दीप्केले सामाजिक सञ्जालमार्फत समसामयिक राजनीतिक विषयहरूमा अभियान सञ्चालन गर्दै यो अभियानको गति कायम राख्न आफू निद्रासमेत त्यागिरहेको बताए।

उनले भने, “धेरै लामो समयदेखि भारतमा मानिसहरू चुप बसेका छन्। अहिलेको यो क्षणलाई गम्भीर रूपमा लिनु हाम्रो जिम्मेवारी हो, केवल हाँसेर टार्ने होइन।”